Υπάρχουν περίοδοι κατά τις οποίες ένας άνθρωπος μπορεί να αισθάνεται πιο κουρασμένος, απογοητευμένος ή λιγότερο αισιόδοξος από το συνηθισμένο. Μια απώλεια, μια σύγκρουση, η εργασιακή πίεση, μια οικονομική δυσκολία ή η συσσώρευση πολλών μικρότερων προβλημάτων μπορούν να επηρεάσουν τη διάθεση.
Η χαμηλή διάθεση δεν σημαίνει από μόνη της ότι υπάρχει κατάθλιψη. Η θλίψη, η απογοήτευση και η προσωρινή έλλειψη ενέργειας αποτελούν μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας. Συνήθως παραμένουν συνδεδεμένες με μια αναγνωρίσιμη κατάσταση, μεταβάλλονται μέσα στην ημέρα και αφήνουν χώρο για στιγμές ανακούφισης, ενδιαφέροντος ή σύνδεσης με άλλους ανθρώπους.
Στην κατάθλιψη, η αλλαγή είναι συχνά πιο εκτεταμένη. Δεν επηρεάζεται μόνο το πώς αισθάνεται κάποιος, αλλά και το πώς σκέφτεται, πώς αντιλαμβάνεται τον εαυτό του, πόση ενέργεια διαθέτει, πώς κοιμάται, πώς σχετίζεται και κατά πόσο μπορεί να αντλήσει ευχαρίστηση ή νόημα από τη ζωή.
Το ερώτημα επομένως δεν είναι απλώς «πόσο λυπημένος αισθάνομαι;». Είναι πόσο επίμονη είναι η αλλαγή, πόσο έχει επηρεάσει τη λειτουργικότητα και αν ο άνθρωπος αρχίζει να αισθάνεται ότι δεν μπορεί να κινηθεί έξω από αυτή την κατάσταση χωρίς βοήθεια. Η αξιολόγηση της κατάθλιψης βασίζεται στη διάρκεια, στη σοβαρότητα, στον συνδυασμό συμπτωμάτων και στην επίδρασή τους στη ζωή, όχι σε ένα μόνο συναίσθημα (Malhi & Mann, 2018; Simon et al., 2024).
Η κατάθλιψη δεν είναι απλώς έντονη θλίψη
Ένας άνθρωπος με κατάθλιψη μπορεί να αισθάνεται βαθιά θλίψη, αλλά αυτό δεν συμβαίνει πάντοτε. Μπορεί να περιγράφει περισσότερο ένα αίσθημα κενού, αποσύνδεσης, αδιαφορίας ή συναισθηματικού μουδιάσματος.
Μερικές φορές το κυρίαρχο σύμπτωμα δεν είναι ότι «νιώθω πολύ άσχημα», αλλά ότι «δεν νιώθω σχεδόν τίποτα». Δραστηριότητες, σχέσεις και ενδιαφέροντα που προηγουμένως είχαν σημασία μπορεί να μην προκαλούν πλέον ευχαρίστηση. Αυτή η μειωμένη ικανότητα άντλησης ενδιαφέροντος ή ευχαρίστησης ονομάζεται ανηδονία και αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της κατάθλιψης.
Άλλοι άνθρωποι εμφανίζονται περισσότερο ευερέθιστοι παρά λυπημένοι. Μπορεί να θυμώνουν εύκολα, να απομακρύνονται από τους άλλους ή να αισθάνονται ότι οι καθημερινές απαιτήσεις είναι αφόρητες. Η κατάθλιψη επομένως δεν έχει μία ενιαία εξωτερική εικόνα και δεν είναι πάντοτε εμφανής στους γύρω.
Οι σύγχρονες κλινικές ανασκοπήσεις περιγράφουν την κατάθλιψη ως ένα ετερογενές σύνδρομο, στο οποίο συνδυάζονται συναισθηματικά, γνωστικά, σωματικά και συμπεριφορικά συμπτώματα με διαφορετικό τρόπο σε κάθε άνθρωπο (Malhi & Mann, 2018; Simon et al., 2024).
Ποια σημάδια χρειάζονται προσοχή
Τα συμπτώματα που μπορεί να συνδέονται με μια καταθλιπτική περίοδο περιλαμβάνουν:
- επίμονη χαμηλή διάθεση, κενό ή απελπισία,
- αισθητή μείωση του ενδιαφέροντος ή της ευχαρίστησης,
- έντονη κόπωση ή έλλειψη ενέργειας,
- δυσκολία έναρξης ακόμη και απλών δραστηριοτήτων,
- διαταραχές στον ύπνο,
- σημαντικές αλλαγές στην όρεξη ή στο βάρος,
- δυσκολία συγκέντρωσης και λήψης αποφάσεων,
- αισθήματα αναξιότητας ή υπερβολικής ενοχής,
- επιβράδυνση ή έντονη εσωτερική ανησυχία,
- απόσυρση από σχέσεις και δραστηριότητες,
- σκέψεις ότι η ζωή δεν έχει νόημα ή σκέψεις θανάτου.
Δεν χρειάζεται να υπάρχουν όλα τα παραπάνω. Η εικόνα διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο και ορισμένα συμπτώματα μπορεί να σχετίζονται και με άλλες ψυχολογικές ή σωματικές δυσκολίες.
Η διάγνωση δεν πρέπει να γίνεται μέσα από έναν κατάλογο στο διαδίκτυο. Χρειάζεται να εξεταστεί η συνολική εικόνα, το ιατρικό ιστορικό, η χρήση ουσιών ή φαρμάκων, η πιθανότητα διπολικής διαταραχής, η παρουσία άγχους και ο κίνδυνος αυτοβλάβης. Οι κατευθυντήριες οδηγίες υπογραμμίζουν ότι η αξιολόγηση πρέπει να είναι εξατομικευμένη και να λαμβάνει υπόψη τη λειτουργικότητα και τις ανάγκες του ανθρώπου (NICE, 2022; Simon et al., 2024).
Η σημασία της διάρκειας
Η διάρκεια έχει σημασία, αλλά δεν αποτελεί το μόνο κριτήριο.
Σε ένα καταθλιπτικό επεισόδιο, τα βασικά συμπτώματα συνήθως επιμένουν για τουλάχιστον δύο εβδομάδες και είναι παρόντα για μεγάλο μέρος της ημέρας. Ωστόσο, το χρονικό αυτό όριο δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μηχανικά.
Ένας άνθρωπος με πολύ σοβαρά συμπτώματα, έντονη λειτουργική έκπτωση ή σκέψεις αυτοκτονίας δεν χρειάζεται να περιμένει να συμπληρωθούν δύο εβδομάδες για να ζητήσει βοήθεια. Αντίστοιχα, κάποιος μπορεί να υποφέρει για μήνες από πιο ήπια αλλά επίμονα συμπτώματα που έχουν αρχίσει να θεωρούνται μέρος του χαρακτήρα του ή «ο τρόπος που είναι η ζωή».
Η σύγχρονη διαχείριση της κατάθλιψης διακρίνει ανάμεσα σε λιγότερο και περισσότερο σοβαρές μορφές, λαμβάνοντας υπόψη όχι μόνο τον αριθμό των συμπτωμάτων, αλλά και τη λειτουργικότητα, τη διάρκεια, το ιστορικό προηγούμενων επεισοδίων και τον προσωπικό κίνδυνο (NICE, 2022).
«Αφού έχω λόγο να είμαι στενοχωρημένος, δεν είναι κατάθλιψη»
Η ύπαρξη μιας πραγματικής δυσκολίας δεν αποκλείει την κατάθλιψη.
Μια απώλεια, ένας χωρισμός, η ανεργία, μια σοβαρή ασθένεια ή μια δύσκολη σχέση μπορούν φυσιολογικά να προκαλέσουν θλίψη. Η αντίδραση αυτή δεν χρειάζεται να μετατραπεί αμέσως σε ψυχιατρική διάγνωση.
Ταυτόχρονα, μια καταθλιπτική κατάσταση μπορεί να εμφανιστεί μέσα σε ένα πραγματικά δύσκολο πλαίσιο. Το γεγονός ότι υπάρχει ένας κατανοητός λόγος για τη δυσφορία δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να χρειάζεται υποστήριξη.
Η διαφορά δεν βρίσκεται μόνο στην αιτία, αλλά στον τρόπο με τον οποίο η εμπειρία εξελίσσεται. Στη φυσιολογική θλίψη μπορεί να υπάρχουν κύματα πόνου, αλλά και στιγμές σύνδεσης, ανάμνησης ή ανακούφισης. Στην κατάθλιψη, το αρνητικό βίωμα μπορεί να γενικεύεται: ο άνθρωπος δεν αισθάνεται μόνο ότι συνέβη κάτι δύσκολο, αλλά ότι ο ίδιος είναι ανεπαρκής, ότι το μέλλον είναι κλειστό και ότι τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει.
Όταν το σώμα μοιάζει να έχει αδειάσει
Η κατάθλιψη επηρεάζει συχνά έντονα το σώμα. Απλές δραστηριότητες, όπως το να σηκωθεί κάποιος από το κρεβάτι, να κάνει μπάνιο, να μαγειρέψει ή να απαντήσει σε ένα μήνυμα, μπορεί να απαιτούν δυσανάλογη προσπάθεια.
Αυτό μπορεί να παρερμηνευτεί ως τεμπελιά ή έλλειψη θέλησης. Στην πραγματικότητα, η ψυχοκινητική επιβράδυνση, η κόπωση, οι διαταραχές στον ύπνο και η μειωμένη κινητοποίηση αποτελούν συχνά κεντρικά στοιχεία της κατάθλιψης.
Η κόπωση μπορεί να επιδεινώνεται επειδή ο άνθρωπος αποσύρεται από δραστηριότητες, κινείται λιγότερο και χάνει επαφή με εμπειρίες που προηγουμένως του πρόσφεραν ενδιαφέρον ή αίσθηση ικανότητας. Δημιουργείται έτσι ένας κύκλος:
Μειωμένη ενέργεια -> λιγότερη δραστηριότητα -> λιγότερη ευχαρίστηση και ενίσχυση -> περισσότερη απόσυρση -> ακόμη χαμηλότερη διάθεση.
Ο κύκλος αυτός αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους η σταδιακή επανενεργοποίηση χρησιμοποιείται σε ορισμένες ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις. Δεν σημαίνει ότι κάποιος χρειάζεται απλώς να «πιεστεί» ή να σκεφτεί θετικά. Οι δραστηριότητες χρειάζεται να επανεισαχθούν με ρεαλιστικό και σταδιακό τρόπο, ανάλογα με τη σοβαρότητα της κατάστασης.
Ο τρόπος που αλλάζει η σκέψη
Κατά τη διάρκεια της κατάθλιψης, οι σκέψεις συχνά αποκτούν έναν πιο απόλυτο και αρνητικό χαρακτήρα.
Ένα λάθος μπορεί να βιωθεί ως απόδειξη συνολικής ανικανότητας. Μια απόρριψη μπορεί να επιβεβαιώνει την πεποίθηση ότι κανείς δεν θα ενδιαφερθεί πραγματικά. Μια δύσκολη περίοδος μπορεί να παρουσιάζεται στο μυαλό σαν μόνιμη πραγματικότητα.
Ο άνθρωπος μπορεί να σκέφτεται:
«Δεν προσφέρω τίποτα.» «Ό,τι κι αν κάνω, δεν θα αλλάξει.» «Οι άλλοι θα ήταν καλύτερα χωρίς εμένα.» «Δεν υπάρχει λόγος να προσπαθήσω.»
Οι σκέψεις αυτές δεν είναι απλώς λογικά λάθη που διορθώνονται εύκολα. Τη στιγμή της κατάθλιψης μπορεί να βιώνονται ως αυτονόητες αλήθειες. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει ώστε να εξεταστούν με μεγαλύτερη απόσταση, χωρίς να ακυρώνεται η πραγματική δυσκολία που αντιμετωπίζει το άτομο.
Μια ψυχοδυναμική κατανόηση της κατάθλιψης
Η ψυχοδυναμική προσέγγιση εξετάζει το καταθλιπτικό σύμπτωμα μέσα στο προσωπικό και σχεσιακό πλαίσιο του ανθρώπου.
Η κατάθλιψη μπορεί να συνδέεται με απώλειες, απογοητεύσεις ή συγκρούσεις που δεν έχουν μπορέσει να επεξεργαστούν πλήρως. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο θυμός ή η δυσαρέσκεια μπορεί να είναι δύσκολο να αναγνωριστούν και να στρέφονται προς τον ίδιο τον εαυτό με τη μορφή αυτοκριτικής, ενοχής ή αίσθησης αναξιότητας.
Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει μάθει ότι η αξία του εξαρτάται από το αν είναι πάντα χρήσιμος, δυνατός, επιτυχημένος ή διαθέσιμος στους άλλους. Όταν δεν μπορεί πλέον να ανταποκριθεί σε αυτά τα εσωτερικά πρότυπα, η αποτυχία δεν βιώνεται ως περιορισμένη δυσκολία, αλλά ως συνολική κατάρρευση της αυτοεκτίμησης.
Σε άλλες περιπτώσεις, η απόσυρση μπορεί να λειτουργεί ως προστασία απέναντι στον φόβο μιας νέας απογοήτευσης ή απόρριψης. Ο άνθρωπος απομακρύνεται από σχέσεις και επιθυμίες, επειδή η ελπίδα έχει συνδεθεί με τον κίνδυνο να πληγωθεί ξανά.
Η ψυχοδυναμική θεραπεία δεν υποθέτει ότι υπάρχει μία κρυμμένη αιτία πίσω από κάθε κατάθλιψη. Εξετάζει πώς οι σχέσεις, οι απώλειες, η αυτοκριτική, οι προσδοκίες και οι τρόποι διαχείρισης των συναισθημάτων συμμετέχουν στη διατήρηση της δυσκολίας.
Πρόσφατη μετα-ανάλυση βρήκε ότι οι βραχείες ψυχοδυναμικές ψυχοθεραπείες μπορούν να είναι αποτελεσματικές στις καταθλιπτικές διαταραχές, αν και η έκταση και η ποιότητα της ερευνητικής βάσης παραμένουν μικρότερες από εκείνες ορισμένων άλλων θεραπειών (Caselli et al., 2023).
Τι δείχνει η έρευνα για την ψυχοθεραπεία
Η ψυχοθεραπεία αποτελεί βασική θεραπευτική επιλογή για την κατάθλιψη. Η επιλογή προσέγγισης εξαρτάται από τη σοβαρότητα, τη διάρκεια, τις προηγούμενες θεραπείες, τις προτιμήσεις του ανθρώπου και την παρουσία άλλων ψυχολογικών ή ιατρικών δυσκολιών.
Μεγάλη δικτυακή μετα-ανάλυση 331 τυχαιοποιημένων μελετών βρήκε ότι οι κύριες μορφές ψυχοθεραπείας για την κατάθλιψη ήταν αποτελεσματικότερες από τη συνήθη φροντίδα ή την αναμονή, ενώ οι διαφορές μεταξύ των περισσότερων θεραπευτικών προσεγγίσεων ήταν σχετικά περιορισμένες (Cuijpers et al., 2021).
Στις θεραπείες με ερευνητική υποστήριξη περιλαμβάνονται η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, η συμπεριφορική ενεργοποίηση, η διαπροσωπική ψυχοθεραπεία, η θεραπεία επίλυσης προβλημάτων, ορισμένες θεραπείες τρίτου κύματος και η βραχεία ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία.
Σε περισσότερο σοβαρή ή χρόνια κατάθλιψη μπορεί να εξεταστεί συνδυασμός ψυχοθεραπείας και φαρμακευτικής αγωγής. Οι μετα-αναλύσεις δείχνουν ότι ο συνδυασμός μπορεί να είναι αποτελεσματικότερος από καθεμία από τις δύο θεραπείες μόνη της για ορισμένους ασθενείς, ιδιαίτερα όταν τα συμπτώματα είναι εντονότερα (Cuijpers et al., 2020; Simon et al., 2024).
Η απόφαση για φαρμακευτική αγωγή γίνεται από ψυχίατρο ή άλλο κατάλληλο ιατρό. Δεν είναι κάτι που πρέπει να ξεκινά, να διακόπτεται ή να τροποποιείται χωρίς ιατρική καθοδήγηση.
Πότε είναι χρήσιμο να ζητηθεί βοήθεια
Η αναζήτηση βοήθειας είναι χρήσιμη όταν:
- η χαμηλή διάθεση ή η απώλεια ενδιαφέροντος επιμένουν,
- η εργασία, οι σχέσεις ή η αυτοφροντίδα έχουν επηρεαστεί,
- ο ύπνος ή η όρεξη έχουν αλλάξει σημαντικά,
- υπάρχει έντονη ενοχή, αναξιότητα ή αυτοκριτική,
- ο άνθρωπος απομονώνεται όλο και περισσότερο,
- οι δραστηριότητες που προηγουμένως είχαν νόημα έχουν εγκαταλειφθεί,
- υπάρχει αίσθημα απελπισίας,
- εμφανίζονται σκέψεις θανάτου ή αυτοβλάβης.
Δεν χρειάζεται να περιμένει κάποιος μέχρι να μην μπορεί να λειτουργήσει καθόλου. Η έγκαιρη αξιολόγηση μπορεί να βοηθήσει να κατανοηθεί η σοβαρότητα της κατάστασης και να σχεδιαστεί η κατάλληλη υποστήριξη.
Μέσα από την ψυχοθεραπεία για τη χαμηλή διάθεση και την κατάθλιψη μπορεί να διερευνηθεί τόσο ο άμεσος κύκλος απόσυρσης, αδράνειας και αυτοκριτικής όσο και το προσωπικό πλαίσιο μέσα στο οποίο η απώλεια, η αποτυχία ή η ανάγκη για αποδοχή έχουν αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία.
Πότε χρειάζεται επείγουσα βοήθεια
Οι σκέψεις όπως «δεν αντέχω άλλο» ή «δεν έχει νόημα να ζω» χρειάζονται σοβαρή προσοχή, ακόμη και όταν το άτομο δεν έχει ένα συγκεκριμένο σχέδιο.
Όταν υπάρχει άμεσος κίνδυνος αυτοβλάβης, συγκεκριμένο σχέδιο, πρόσβαση σε μέσα ή αδυναμία να παραμείνει κάποιος ασφαλής, χρειάζεται επείγουσα βοήθεια. Στην Ελλάδα μπορεί να καλέσει το 112 ή να μεταβεί άμεσα στο πλησιέστερο Τμήμα Επειγόντων Περιστατικών, ιδανικά με τη στήριξη ενός έμπιστου ανθρώπου. Το 112 λειτουργεί χωρίς χρέωση για επείγουσες καταστάσεις στην Ελλάδα και στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η κατάθλιψη μπορεί να κάνει το μέλλον να φαίνεται οριστικά κλειστό. Αυτή η αίσθηση, όμως, αποτελεί μέρος της ίδιας της κατάστασης και όχι απαραίτητα μια αξιόπιστη πρόβλεψη για το τι μπορεί να αλλάξει.
Με την κατάλληλη θεραπευτική και, όπου χρειάζεται, ιατρική υποστήριξη, τα συμπτώματα μπορούν να μειωθούν και ο άνθρωπος να επανασυνδεθεί σταδιακά με τις σχέσεις, τις επιθυμίες και τις δραστηριότητες που έχουν χαθεί από το προσκήνιο.
Βιβλιογραφία
Caselli, I., Ielmini, M., Bellini, A., Zizolfi, D., & Callegari, C. (2023). Efficacy of short-term psychodynamic psychotherapy (STPP) in depressive disorders: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 325, 169-176. https://doi.org/10.1016/j.jad.2022.12.161
Cuijpers, P., Noma, H., Karyotaki, E., Vinkers, C. H., Cipriani, A., & Furukawa, T. A. (2020). A network meta-analysis of the effects of psychotherapies, pharmacotherapies and their combination in the treatment of adult depression. World Psychiatry, 19(1), 92-107. https://doi.org/10.1002/wps.20701
Cuijpers, P., Quero, S., Noma, H., Ciharova, M., Miguel, C., Karyotaki, E., Cipriani, A., Cristea, I. A., & Furukawa, T. A. (2021). Psychotherapies for depression: A network meta-analysis covering efficacy, acceptability and long-term outcomes of all main treatment types. World Psychiatry, 20(2), 283-293. https://doi.org/10.1002/wps.20860
Malhi, G. S., & Mann, J. J. (2018). Depression. The Lancet, 392(10161), 2299-2312. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)31948-2
National Institute for Health and Care Excellence. (2022). Depression in adults: Treatment and management (NICE Guideline NG222). https://www.nice.org.uk/guidance/ng222
Simon, G. E., Moise, N., & Mohr, D. C. (2024). Management of depression in adults: A review. JAMA, 332(2), 141-152. https://doi.org/10.1001/jama.2024.5756
Σημείωση: Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά εξατομικευμένη ψυχολογική, ψυχιατρική ή ιατρική αξιολόγηση.