Ψυχοθεραπεία ή φάρμακα για το άγχος; Πότε βοηθά το καθένα;

Όταν το άγχος επιμένει ή αρχίζει να περιορίζει την καθημερινότητα, ένα από τα συχνότερα ερωτήματα είναι: χρειάζομαι ψυχοθεραπεία ή φαρμακευτική αγωγή;

Δεν υπάρχει μία απάντηση που να ταιριάζει σε όλους. Η κατάλληλη επιλογή εξαρτάται από το είδος της αγχώδους δυσκολίας, την ένταση και τη διάρκειά της, το πόσο επηρεάζει τη λειτουργικότητα, τυχόν άλλες δυσκολίες που συνυπάρχουν, τις προηγούμενες εμπειρίες θεραπείας και, βέβαια, τις προτιμήσεις του ίδιου του ανθρώπου.

Το σημαντικό είναι ότι η ψυχοθεραπεία και η φαρμακευτική αγωγή δεν αποτελούν αντίπαλες λύσεις. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν χωριστά ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, συνδυαστικά. Η απόφαση χρειάζεται αξιολόγηση και κοινή συζήτηση με τους κατάλληλους επαγγελματίες υγείας.

Σημαντικό: Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη αξιολόγηση. Η έναρξη, η αλλαγή ή η διακοπή φαρμακευτικής αγωγής πρέπει να γίνεται μόνο σε συνεργασία με γιατρό ή ψυχίατρο.

Τι δείχνουν οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες;

Οι διεθνείς οδηγίες αναγνωρίζουν τόσο τις ψυχολογικές παρεμβάσεις όσο και ορισμένες φαρμακευτικές θεραπείες ως αποτελεσματικές επιλογές για τις αγχώδεις διαταραχές.

Για τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή με σημαντική λειτουργική επιβάρυνση, το NICE προτείνει είτε μια ψυχολογική παρέμβαση υψηλής έντασης είτε φαρμακευτική θεραπεία. Τονίζει, μάλιστα, ότι η επιλογή χρειάζεται να βασίζεται στις προτιμήσεις του ανθρώπου, καθώς δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία ότι η μία κατηγορία θεραπείας είναι συνολικά καλύτερη από την άλλη (National Institute for Health and Care Excellence [NICE], 2020).

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας προτείνει ψυχολογικές παρεμβάσεις που βασίζονται στις αρχές της γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας για τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή και τη διαταραχή πανικού. Παράλληλα, αναφέρει ότι οι εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης (SSRIs) μπορούν επίσης να εξετάζονται ως θεραπευτική επιλογή (World Health Organization [WHO], 2023).

Άρα, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι απλώς «ποια θεραπεία είναι καλύτερη;», αλλά ποια θεραπεία ταιριάζει περισσότερο στη συγκεκριμένη δυσκολία και στον συγκεκριμένο άνθρωπο.

Πότε μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία;

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να είναι κατάλληλη όταν το άγχος:

επιμένει και επηρεάζει την καθημερινότητα,
οδηγεί σε αποφυγές,
επηρεάζει τον ύπνο, την εργασία ή τις σχέσεις,
συνοδεύεται από κρίσεις πανικού,
επανέρχεται παρά τις προσπάθειες αυτοδιαχείρισης,
συνδέεται με επαναλαμβανόμενα μοτίβα σκέψης, συναισθήματος ή σχέσεων,
ή όταν ο άνθρωπος θέλει να κατανοήσει όχι μόνο τα συμπτώματα αλλά και όσα τα πυροδοτούν ή τα συντηρούν.

Η ψυχοθεραπεία δεν περιορίζεται στο να «ηρεμήσει» προσωρινά το άγχος. Ανάλογα με την προσέγγιση, μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο να αναγνωρίσει τους μηχανισμούς που διατηρούν την αγωνία, να επεξεργαστεί φόβους και συγκρούσεις, να μειώσει τις αποφυγές και να αναπτύξει έναν διαφορετικό τρόπο σχέσης με τα συναισθήματά του.

Η ισχυρότερη ερευνητική τεκμηρίωση για πολλές αγχώδεις διαταραχές αφορά τη γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία. Μετα-αναλύσεις δείχνουν ότι η CBT μπορεί να μειώσει σημαντικά τα συμπτώματα άγχους, ενώ για τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή θεωρείται θεραπεία πρώτης γραμμής με βάση την ισορροπία αποτελεσματικότητας, αποδοχής και ποιότητας των διαθέσιμων στοιχείων (Papola et al., 2024). Τα οφέλη της CBT μπορούν να διατηρηθούν και μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας, αν και η μακροχρόνια πορεία διαφέρει ανάλογα με τη διάγνωση και το άτομο (van Dis et al., 2020).

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος χρειάζεται την ίδια θεραπευτική προσέγγιση. Η ποιότητα της θεραπευτικής σχέσης, η κατάλληλη κλινική διατύπωση, η εκπαίδευση του θεραπευτή και η συνέπεια στη θεραπεία επηρεάζουν ουσιαστικά το αποτέλεσμα.

Τι μπορεί να προσφέρει η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία;

Στην ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία, το άγχος δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως ένα σύμπτωμα που πρέπει να εξαφανιστεί. Εξετάζεται και ως ένα μήνυμα για εσωτερικές συγκρούσεις, φόβους, απώλειες, ανάγκες ή τρόπους σχέσης που μπορεί να μην είναι ακόμη πλήρως κατανοητοί.

Η δουλειά μπορεί να εστιάσει, για παράδειγμα:

στο πότε εμφανίζεται το άγχος και τι προηγείται,
στο πώς συνδέεται με τις σχέσεις και την εικόνα του εαυτού,
σε συναισθήματα που είναι δύσκολο να αναγνωριστούν ή να εκφραστούν,
σε επαναλαμβανόμενους τρόπους άμυνας και αποφυγής,
και στον τρόπο με τον οποίο παλαιότερες εμπειρίες επηρεάζουν το παρόν.

Η ερευνητική βάση της ψυχοδυναμικής θεραπείας είναι μικρότερη από εκείνη της CBT ειδικά για ορισμένες αγχώδεις διαταραχές. Ωστόσο, ευρύτερες ανασκοπήσεις υποστηρίζουν ότι οι ψυχοθεραπείες, συμπεριλαμβανομένων των ψυχοδυναμικών προσεγγίσεων, μπορούν να είναι αποτελεσματικές για ενήλικες με ψυχικές δυσκολίες, αν και η ισχύς των στοιχείων και το μέγεθος του οφέλους διαφέρουν μεταξύ διαγνώσεων και μελετών (Leichsenring et al., 2022).

Πότε μπορεί να βοηθήσει η φαρμακευτική αγωγή;

Η φαρμακευτική αγωγή μπορεί να εξεταστεί όταν τα συμπτώματα είναι έντονα, παρατεταμένα ή προκαλούν σημαντική δυσλειτουργία. Για παράδειγμα, όταν το άγχος:

δυσκολεύει σοβαρά την εργασία ή τη φροντίδα του εαυτού,
συνοδεύεται από πολύ συχνές κρίσεις πανικού,
προκαλεί επίμονη αϋπνία ή εξάντληση,
συνυπάρχει με κατάθλιψη,
ή εμποδίζει τον άνθρωπο να συμμετάσχει ουσιαστικά στην ψυχοθεραπεία και στην καθημερινότητά του.

Τα φάρμακα που χρησιμοποιούνται συχνότερα για μακροχρόνια θεραπεία αγχωδών διαταραχών είναι αντικαταθλιπτικά, κυρίως SSRIs και, σε ορισμένες περιπτώσεις, SNRIs. Η ονομασία «αντικαταθλιπτικά» δεν σημαίνει ότι χρησιμοποιούνται μόνο για την κατάθλιψη· ορισμένα από αυτά έχουν τεκμηριωμένη αποτελεσματικότητα και στις αγχώδεις διαταραχές.

Μετα-ανάλυση 79 τυχαιοποιημένων δοκιμών για τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή βρήκε ότι τόσο οι εμπειρικά υποστηριζόμενες ψυχοθεραπείες όσο και οι φαρμακευτικές παρεμβάσεις συνδέονται με βελτίωση. Οι συγγραφείς υπογράμμισαν ότι τα μεγέθη επίδρασης των δύο κατηγοριών δεν πρέπει να συγκρίνονται απευθείας, επειδή οι μελέτες χρησιμοποιούσαν διαφορετικά είδη ομάδων ελέγχου (Carl et al., 2020).

Πόσο γρήγορα δρουν τα φάρμακα;

Τα SSRIs και τα SNRIs δεν προσφέρουν συνήθως άμεση ανακούφιση. Η βελτίωση αναπτύσσεται σταδιακά και μπορεί να χρειαστούν εβδομάδες μέχρι να αξιολογηθεί επαρκώς η ανταπόκριση.

Στην αρχή της θεραπείας, ορισμένοι άνθρωποι μπορεί να παρατηρήσουν παροδική αύξηση της ανησυχίας, διέγερση ή δυσκολία στον ύπνο. Μπορεί επίσης να εμφανιστούν άλλες ανεπιθύμητες ενέργειες, οι οποίες διαφέρουν ανάλογα με το φάρμακο και τον άνθρωπο. Για αυτό χρειάζεται τακτική ιατρική παρακολούθηση, ιδιαίτερα κατά τις πρώτες εβδομάδες (NICE, 2020).

Η δόση, η διάρκεια και η επιλογή του φαρμάκου αποφασίζονται από τον γιατρό με βάση τη διάγνωση, τη γενική υγεία, άλλα φάρμακα, προηγούμενες ανταποκρίσεις και πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες.

Τι ισχύει για τις βενζοδιαζεπίνες;

Οι βενζοδιαζεπίνες μπορούν να μειώσουν γρήγορα την έντονη αγωνία, αλλά δεν θεωρούνται κατάλληλη μακροχρόνια λύση για τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή ή τη διαταραχή πανικού. Συνδέονται με κίνδυνο ανοχής, εξάρτησης και συμπτωμάτων διακοπής.

Ο WHO δεν τις συνιστά ως σταθερή θεραπεία για τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή ή τη διαταραχή πανικού. Σε οξεία και σοβαρή κρίση μπορεί να εξεταστούν μόνο για πολύ περιορισμένο χρονικό διάστημα και υπό ιατρική επίβλεψη (WHO, 2023).

Δεν πρέπει να ξεκινούν, να αυξάνονται ή να διακόπτονται χωρίς συνεννόηση με τον γιατρό.

Ψυχοθεραπεία ή φάρμακα: ποιο έχει πιο σταθερό αποτέλεσμα;

Δεν είναι ακριβές να πούμε ότι η μία θεραπεία προσφέρει πάντοτε πιο «μόνιμο» αποτέλεσμα από την άλλη. Και οι δύο μπορούν να βοηθήσουν, αλλά δρουν με διαφορετικό τρόπο και η μακροχρόνια πορεία εξαρτάται από πολλούς παράγοντες.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει δεξιότητες, κατανόηση και νέους τρόπους αντιμετώπισης που παραμένουν διαθέσιμοι μετά το τέλος της. Από την άλλη, η φαρμακευτική αγωγή μπορεί να προσφέρει ουσιαστική σταθεροποίηση και να μειώσει τον κίνδυνο υποτροπής όσο συνεχίζεται, ιδιαίτερα σε ανθρώπους που έχουν ήδη ανταποκριθεί σε αυτήν.

Η απότομη διακοπή αντικαταθλιπτικών μπορεί να προκαλέσει συμπτώματα διακοπής και να αυξήσει την πιθανότητα υποτροπής. Συστηματική ανασκόπηση έδειξε ότι, μέσα σε διάστημα έως ενός έτους, όσοι διέκοψαν αντικαταθλιπτική θεραπεία μετά από ανταπόκριση είχαν μεγαλύτερο κίνδυνο υποτροπής από όσους συνέχισαν (Batelaan et al., 2017). Το εύρημα αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι χρειάζονται φάρμακα επ’ αόριστον. Σημαίνει ότι η διάρκεια και η σταδιακή διακοπή χρειάζονται εξατομικευμένη ιατρική απόφαση.

Είναι καλύτερος ο συνδυασμός ψυχοθεραπείας και φαρμάκων;

Σε ορισμένους ανθρώπους, ναι. Σε άλλους, μία από τις δύο θεραπείες μπορεί να είναι αρκετή.

Ο συνδυασμός μπορεί να εξεταστεί όταν:

τα συμπτώματα είναι σοβαρά,
υπάρχει μόνο μερική ανταπόκριση σε μία θεραπεία,
συνυπάρχουν περισσότερες δυσκολίες,
υπάρχει ιστορικό επαναλαμβανόμενων υποτροπών,
ή το άγχος είναι τόσο έντονο ώστε περιορίζει τη δυνατότητα συμμετοχής στην ψυχοθεραπεία.

Μια μεγάλη ανασκόπηση μετα-αναλύσεων σε ψυχικές διαταραχές βρήκε κατά μέσο όρο ένα πρόσθετο όφελος του συνδυασμού ψυχοθεραπείας και φαρμακοθεραπείας έναντι της μίας θεραπείας μόνης της. Ωστόσο, τα αποτελέσματα δεν είναι ίδια για κάθε διάγνωση και η ποιότητα των μελετών παρουσιάζει περιορισμούς (Leichsenring et al., 2022).

Για τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή, οι οδηγίες του NICE προτείνουν να εξετάζεται η προσθήκη ψυχολογικής παρέμβασης όταν υπάρχει μόνο μερική ανταπόκριση στη φαρμακευτική θεραπεία. Δεν προτείνουν, όμως, αυτομάτως τον συνδυασμό σε όλους (NICE, 2020).

Πώς αποφασίζεται η κατάλληλη θεραπεία;

Μια καλή απόφαση λαμβάνει υπόψη περισσότερα από τη βαθμολογία σε ένα ερωτηματολόγιο. Χρειάζεται να εξεταστούν:

Το είδος της δυσκολίας

Η γενικευμένη αγχώδης διαταραχή, η διαταραχή πανικού, η κοινωνική αγχώδης διαταραχή και οι ειδικές φοβίες δεν αντιμετωπίζονται πάντα με τον ίδιο τρόπο.

Η ένταση και η λειτουργική επιβάρυνση

Δεν έχει σημασία μόνο πόσο έντονο είναι το άγχος, αλλά και πόσο περιορίζει την εργασία, τις σχέσεις, τον ύπνο, τη μετακίνηση και την αυτοφροντίδα.

Η παρουσία άλλων δυσκολιών

Η κατάθλιψη, η χρήση ουσιών, το τραύμα, προβλήματα σωματικής υγείας ή άλλες ψυχικές δυσκολίες μπορεί να αλλάζουν τις προτεραιότητες της θεραπείας.

Η προηγούμενη εμπειρία

Μια θεραπεία που βοήθησε στο παρελθόν μπορεί να αποτελεί λογική επιλογή. Αντίστοιχα, ανεπιθύμητες ενέργειες ή μια θεραπεία που δεν ολοκληρώθηκε χρειάζεται να ληφθούν υπόψη.

Οι προτιμήσεις του ανθρώπου

Η θεραπεία είναι πιθανότερο να λειτουργήσει όταν ο άνθρωπος κατανοεί τις επιλογές, συμμετέχει στην απόφαση και μπορεί να δεσμευτεί σε αυτήν.

Η πρόσβαση και η ασφάλεια

Η διαθεσιμότητα κατάλληλα εκπαιδευμένου θεραπευτή, η δυνατότητα τακτικής παρακολούθησης από γιατρό, οι πιθανές αλληλεπιδράσεις και η γενική κατάσταση υγείας είναι επίσης σημαντικές.

Συχνές ερωτήσεις

Μπορώ να ξεκινήσω ψυχοθεραπεία χωρίς φάρμακα;

Ναι. Πολλοί άνθρωποι ξεκινούν και ολοκληρώνουν ψυχοθεραπεία χωρίς φαρμακευτική αγωγή. Το αν αυτό είναι κατάλληλο εξαρτάται από τη σοβαρότητα, το είδος των συμπτωμάτων, τη λειτουργικότητα και τις ανάγκες του ανθρώπου.

Αν πάρω φάρμακα, σημαίνει ότι απέτυχα να διαχειριστώ το άγχος μου;

Όχι. Η ανάγκη φαρμακευτικής υποστήριξης δεν αποτελεί προσωπική αποτυχία. Είναι μία από τις διαθέσιμες θεραπευτικές επιλογές και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να μειωθεί η ένταση των συμπτωμάτων και να αποκατασταθεί η λειτουργικότητα.

Θα αλλάξουν τα φάρμακα την προσωπικότητά μου;

Ο θεραπευτικός τους στόχος δεν είναι να αλλάξουν την προσωπικότητα, αλλά να μειώσουν συμπτώματα. Αν κάποιος αισθανθεί ανεπιθύμητες αλλαγές ή δυσφορία, χρειάζεται να τις συζητήσει με τον γιατρό του αντί να διακόψει μόνος του την αγωγή.

Μπορεί ο ψυχολόγος να μου προτείνει ή να μου αλλάξει φάρμακα;

Όχι. Η συνταγογράφηση και η ρύθμιση της φαρμακευτικής αγωγής αποτελούν αρμοδιότητα γιατρού, συνήθως ψυχιάτρου. Ο ψυχολόγος ή ψυχοθεραπευτής μπορεί να βοηθήσει στην ψυχολογική αξιολόγηση και θεραπεία και, όταν χρειάζεται, να συνεργαστεί με τον γιατρό.

Μπορώ να διακόψω το φάρμακο όταν νιώσω καλύτερα;

Όχι χωρίς ιατρική καθοδήγηση. Η απότομη ή πρόωρη διακοπή μπορεί να προκαλέσει συμπτώματα διακοπής ή υποτροπή. Η μείωση χρειάζεται να σχεδιάζεται εξατομικευμένα με τον θεράποντα γιατρό.

Πότε χρειάζεται πιο άμεση βοήθεια;

Όταν το άγχος συνοδεύεται από σοβαρή αδυναμία λειτουργίας, παρατεταμένη αϋπνία, επικίνδυνη χρήση ουσιών, σκέψεις αυτοτραυματισμού ή αυτοκτονίας ή αδυναμία φροντίδας του εαυτού, χρειάζεται άμεση αξιολόγηση από υπηρεσία ψυχικής υγείας ή επείγουσα ιατρική βοήθεια.

Συμπέρασμα

Η ψυχοθεραπεία και η φαρμακευτική αγωγή είναι δύο διαφορετικοί αλλά συχνά συμπληρωματικοί δρόμοι αντιμετώπισης του άγχους.

Για αρκετούς ανθρώπους, η ψυχοθεραπεία είναι μια κατάλληλη πρώτη επιλογή. Για άλλους, η ένταση ή η πολυπλοκότητα των συμπτωμάτων κάνει χρήσιμη τη φαρμακευτική υποστήριξη. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο συνδυασμός των δύο μπορεί να προσφέρει καλύτερη φροντίδα.

Η πιο κατάλληλη επιλογή δεν προκύπτει από έναν γενικό κανόνα. Προκύπτει από προσεκτική αξιολόγηση, ενημέρωση για τα οφέλη και τους περιορισμούς κάθε θεραπείας και κοινή λήψη αποφάσεων.

Μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα στη σελίδα Ψυχοθεραπεία για άγχος.

Βιβλιογραφία

Batelaan, N. M., Bosman, R. C., Muntingh, A., Scholten, W. D., Huijbregts, K. M. L., & van Balkom, A. J. L. M. (2017). Risk of relapse after antidepressant discontinuation in anxiety disorders, obsessive-compulsive disorder, and post-traumatic stress disorder: Systematic review and meta-analysis of relapse prevention trials. BMJ, 358, j3927. https://doi.org/10.1136/bmj.j3927

Carl, E., Witcraft, S. M., Kauffman, B. Y., Gillespie, E. M., Becker, E. S., Cuijpers, P., Van Ameringen, M., Smits, J. A. J., & Powers, M. B. (2020). Psychological and pharmacological treatments for generalized anxiety disorder (GAD): A meta-analysis of randomized controlled trials. Cognitive Behaviour Therapy, 49(1), 1–21. https://doi.org/10.1080/16506073.2018.1560358

Leichsenring, F., Steinert, C., Rabung, S., & Ioannidis, J. P. A. (2022). The efficacy of psychotherapies and pharmacotherapies for mental disorders in adults: An umbrella review and meta-analytic evaluation of recent meta-analyses. World Psychiatry, 21(1), 133–145. https://doi.org/10.1002/wps.20941

National Institute for Health and Care Excellence. (2020). Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: Management (Clinical guideline CG113). https://www.nice.org.uk/guidance/cg113

Papola, D., Miguel, C., Mazzaglia, M., Franco, P., Tedeschi, F., Romero, S. A., Patel, A. R., Ostuzzi, G., Gastaldon, C., Karyotaki, E., Harrer, M., Purgato, M., Sijbrandij, M., Patel, V., Furukawa, T. A., Cuijpers, P., & Barbui, C. (2024). Psychotherapies for generalized anxiety disorder in adults: A systematic review and network meta-analysis of randomized clinical trials. JAMA Psychiatry, 81(3), 250–259. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2023.3971

van Dis, E. A. M., van Veen, S. C., Hagenaars, M. A., Batelaan, N. M., Bockting, C. L. H., van den Heuvel, R. M., Cuijpers, P., & Engelhard, I. M. (2020). Long-term outcomes of cognitive behavioral therapy for anxiety-related disorders: A systematic review and meta-analysis. JAMA Psychiatry, 77(3), 265–273. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2019.3986

World Health Organization. (2023). Mental Health Gap Action Programme (mhGAP) guideline for mental, neurological and substance use disorders (3rd ed.). https://www.who.int/publications/i/item/9789240084278