Ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία: τι είναι και πώς λειτουργεί;

Η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία συχνά συνδέεται στη φαντασία του κοινού με εικόνες από την κλασική ψυχανάλυση: έναν άνθρωπο ξαπλωμένο σε ένα ντιβάνι, έναν θεραπευτή που μιλά ελάχιστα και μια ατελείωτη αναζήτηση γεγονότων της παιδικής ηλικίας.

Η σύγχρονη ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία είναι πολύ πιο ποικιλόμορφη από αυτή την εικόνα.

Μπορεί να είναι βραχεία ή μακροχρόνια, περισσότερο υποστηρικτική ή περισσότερο διερευνητική και να προσαρμόζεται στις ανάγκες και στη λειτουργικότητα του ανθρώπου. Το βασικό της ενδιαφέρον δεν είναι απλώς να βρεθεί «τι έγινε στο παρελθόν», αλλά να κατανοηθεί πώς οι προηγούμενες και οι σημερινές εμπειρίες οργανώνουν τον τρόπο με τον οποίο κάποιος αισθάνεται, σκέφτεται και σχετίζεται σήμερα.

Τι σημαίνει «ψυχοδυναμική»;

Η λέξη «δυναμική» αναφέρεται στην ιδέα ότι η ψυχική ζωή δεν είναι στατική.

Μέσα μας μπορεί να συνυπάρχουν επιθυμίες, φόβοι, ανάγκες και συναισθήματα που δεν βρίσκονται πάντα σε συμφωνία μεταξύ τους. Ένας άνθρωπος μπορεί, για παράδειγμα:

• να επιθυμεί εγγύτητα αλλά να φοβάται ότι θα πληγωθεί,
• να θέλει να εκφράσει θυμό αλλά να αισθάνεται ενοχή όταν το κάνει,
• να γνωρίζει λογικά ότι μια σχέση είναι ασφαλής αλλά να περιμένει απόρριψη,
• να θέλει να αλλάξει μια συμπεριφορά και ταυτόχρονα να αισθάνεται ότι δεν μπορεί να την εγκαταλείψει.

Η ψυχοδυναμική προσέγγιση προσπαθεί να κατανοήσει αυτές τις αντιφάσεις όχι ως «παραλογισμό», αλλά ως αποτέλεσμα μιας ιστορίας μάθησης, σχέσεων, άμυνας και προσαρμογής.

Είναι όλη η θεραπεία συζήτηση για την παιδική ηλικία;

Όχι.

Οι πρώιμες εμπειρίες έχουν σημασία επειδή οι πρώτες σχέσεις είναι συχνά το περιβάλλον μέσα στο οποίο μαθαίνουμε τι μπορούμε να περιμένουμε από τους άλλους, πώς εκφράζονται οι ανάγκες, τι συμβαίνει όταν θυμώνουμε, πώς αντιμετωπίζεται η απόρριψη και πόσο ασφαλές είναι να εξαρτηθούμε από κάποιον.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε σημερινό πρόβλημα «προκαλείται από την παιδική ηλικία».

Η ψυχοδυναμική θεραπεία εξετάζει εξίσου τις σημερινές σχέσεις, την εργασία, τις απώλειες, τις επιλογές που επαναλαμβάνονται, τις συναισθηματικές αντιδράσεις στο παρόν και τον τρόπο με τον οποίο κάποιος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του.

Το παρελθόν έχει αξία όταν βοηθά να κατανοηθεί καλύτερα το παρόν.

Τι σημαίνει «ασυνείδητο» στη σύγχρονη ψυχοθεραπεία;

Ο όρος δεν χρειάζεται να σημαίνει κάτι μυστηριώδες.

Ένα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης λειτουργίας συμβαίνει χωρίς συνεχή συνειδητή παρατήρηση. Έχουμε αυτοματοποιημένες προσδοκίες, συνήθειες, συναισθηματικές αντιδράσεις και τρόπους να προστατευόμαστε που ενεργοποιούνται πριν προλάβουμε να τους σκεφτούμε.

Κάποιος μπορεί να λέει:

«Ξέρω ότι ο σύντροφός μου δεν με εγκαταλείπει, αλλά όταν αργεί να απαντήσει πανικοβάλλομαι.»

Ή:

«Ξέρω ότι έχω δικαίωμα να πω όχι, αλλά κάθε φορά που το κάνω αισθάνομαι ότι είμαι κακός άνθρωπος.»

Η απόσταση ανάμεσα στο «ξέρω» και στο «νιώθω» είναι ακριβώς ένα από τα πεδία που μπορεί να διερευνηθούν στην ψυχοθεραπεία. Αυτό το θέμα αναπτύσσεται περισσότερο στο άρθρο «Γιατί καταλαβαίνω τι μου συμβαίνει αλλά συνεχίζω να νιώθω το ίδιο;».

Τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα έχουν ιδιαίτερη σημασία

Η ψυχοδυναμική θεραπεία ενδιαφέρεται πολύ για όσα επαναλαμβάνονται.

Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να παρατηρεί ότι:

• επιλέγει επανειλημμένα συναισθηματικά μη διαθέσιμους συντρόφους,
• απομακρύνεται μόλις μια σχέση γίνεται πιο κοντινή,
• δυσκολεύεται να ζητήσει βοήθεια μέχρι να εξαντληθεί,
• αισθάνεται συνεχώς υπεύθυνος για τα συναισθήματα των άλλων,
• περιμένει κριτική ακόμη και σε ουδέτερες καταστάσεις,
• προσπαθεί να είναι «τέλειος» για να αισθανθεί ότι αξίζει αποδοχή.

Η επανάληψη δεν θεωρείται απλώς κακή επιλογή. Το ερώτημα είναι τι ψυχική λειτουργία έχει αυτό το μοτίβο και γιατί παραμένει τόσο οικείο, ακόμη και όταν προκαλεί πόνο.

Για τη σχέση αυτών των μοτίβων με το attachment και τις προσδοκίες στις σχέσεις, μπορείτε να δείτε τα άρθρα «Attachment στην ενήλικη ζωή» και «Γιατί επαναλαμβάνω τα ίδια μοτίβα στις σχέσεις μου;».

Τι είναι οι άμυνες;

Οι ψυχολογικές άμυνες είναι τρόποι με τους οποίους ο νους προσπαθεί να διαχειριστεί συναισθήματα, σκέψεις ή συγκρούσεις που σε μια δεδομένη στιγμή είναι δύσκολο να αντέξει.

Δεν είναι όλες «κακές» και δεν είναι κάτι που πρέπει απλώς να αφαιρεθεί.

Η αποφυγή, η συναισθηματική αποστασιοποίηση, η υπερβολική λογικοποίηση, η μετατόπιση του θυμού ή η ανάγκη για συνεχή έλεγχο μπορεί κάποτε να είχαν σημαντική προστατευτική λειτουργία.

Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν ένας τρόπος προστασίας που ήταν χρήσιμος σε μια παλαιότερη συνθήκη εφαρμόζεται άκαμπτα και στο παρόν.

Η θεραπεία δεν επιχειρεί να αφαιρέσει απότομα τις άμυνες. Προσπαθεί να κατανοήσει τι προστατεύουν και να αυξήσει σταδιακά την ικανότητα του ανθρώπου να αναγνωρίζει και να αντέχει τα συναισθήματά του χωρίς να χρειάζεται πάντα την ίδια παλιά αντίδραση.

Γιατί δίνεται τόση σημασία στο συναίσθημα;

Η κατανόηση δεν είναι μόνο γνωστική.

Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει διαβάσει πολλά βιβλία ψυχολογίας και να κατανοεί εξαιρετικά καλά τις αιτίες μιας συμπεριφοράς, αλλά αυτό να μην αλλάζει αυτόματα τον τρόπο με τον οποίο αισθάνεται ή αντιδρά.

Η ψυχοδυναμική εργασία προσπαθεί να φέρει την κατανόηση πιο κοντά στη συναισθηματική εμπειρία.

Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι ο θεραπευτής βοηθά τον άνθρωπο:

• να αναγνωρίζει τι αισθάνεται τη στιγμή που συμβαίνει,
• να διακρίνει θυμό από φόβο, ενοχή ή ντροπή,
• να παρατηρεί πότε απομακρύνεται από ένα συναίσθημα,
• να συνδέει μια αντίδραση με το πλαίσιο μέσα στο οποίο εμφανίζεται,
• να αντέχει περισσότερο την αβεβαιότητα ή την ευαλωτότητα.

Η έρευνα για τους μηχανισμούς αλλαγής έχει εξετάσει, μεταξύ άλλων, την ενόραση, την επεξεργασία συναισθήματος και τη θεραπευτική συμμαχία. Μια πρόσφατη umbrella review βρήκε στοιχεία ότι η αύξηση της ενόρασης μπορεί να προηγείται της βελτίωσης σε ορισμένες ψυχοδυναμικές θεραπείες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υπάρχει ένας μοναδικός μηχανισμός αλλαγής για όλους (Leichsenring et al., 2023).

Τι είναι η μεταβίβαση;

Στην ψυχοδυναμική θεωρία, «μεταβίβαση» ονομάζεται ο τρόπος με τον οποίο παλιότερες προσδοκίες και σχεσιακά μοτίβα μπορούν να εμφανίζονται μέσα στις σημερινές σχέσεις — συμπεριλαμβανομένης της σχέσης με τον θεραπευτή.

Για παράδειγμα, ένας θεραπευόμενος μπορεί:

• να φοβάται ότι ο θεραπευτής τον κρίνει χωρίς να έχει υπάρξει σαφής κριτική,
• να δυσκολεύεται να διαφωνήσει μαζί του,
• να περιμένει ότι θα απορριφθεί αν δείξει θυμό,
• να αισθάνεται ότι πρέπει να είναι «καλός θεραπευόμενος»,
• να απομακρύνεται όταν αισθανθεί μεγαλύτερη εγγύτητα.

Αυτές οι αντιδράσεις δεν θεωρούνται «λάθος». Μπορούν να αποτελέσουν πληροφορία για τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος βιώνει τις σχέσεις.

Η δουλειά με τη μεταβίβαση δεν σημαίνει ότι κάθε συναίσθημα απέναντι στον θεραπευτή ερμηνεύεται ως προϊόν του παρελθόντος. Ο θεραπευτής μπορεί πράγματι να έχει κάνει κάτι που ενόχλησε, μπέρδεψε ή απογοήτευσε τον θεραπευόμενο. Η διερεύνηση χρειάζεται να διατηρεί ανοιχτές και τις δύο πιθανότητες.

Η έρευνα για τις ερμηνείες και τη μεταβίβαση δείχνει ενδιαφέροντα αλλά όχι απόλυτα συμπεράσματα. Συστηματική ανασκόπηση του 2023 βρήκε ότι οι ακριβείς ερμηνείες συσχετίζονταν σε μέρος των μελετών με μεγαλύτερη συναισθηματική αποκάλυψη και ενόραση, ενώ νεότερη ανασκόπηση για τις ερμηνείες μεταβίβασης τόνισε τη μεγάλη ετερογένεια των αποτελεσμάτων (Zilcha-Mano et al., 2023; Yılmaz et al., 2024).

Τι συμβαίνει σε μια συνεδρία;

Δεν υπάρχει ένα σταθερό σενάριο.

Συνήθως ο θεραπευόμενος φέρνει όσα τον απασχολούν: ένα γεγονός, μια σχέση, ένα συναίσθημα, μια σκέψη, ένα όνειρο, μια δυσκολία που επαναλαμβάνεται ή ακόμη και την αίσθηση ότι «δεν ξέρω τι να πω σήμερα».

Ο θεραπευτής μπορεί να:

• ζητήσει διευκρινίσεις,
• παρατηρήσει ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο,
• συνδέσει δύο φαινομενικά άσχετες εμπειρίες,
• στρέψει την προσοχή σε ένα συναίσθημα,
• εξετάσει μια αντίφαση,
• επισημάνει έναν τρόπο αποφυγής,
• διερευνήσει τι συμβαίνει μέσα στη θεραπευτική σχέση.

Ο στόχος δεν είναι να δίνει συνεχώς συμβουλές ούτε να ερμηνεύει κάθε φράση.

Ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία και ψυχανάλυση είναι το ίδιο;

Όχι ακριβώς.

Έχουν κοινές θεωρητικές ρίζες, αλλά η σύγχρονη ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία συχνά πραγματοποιείται μία ή δύο φορές την εβδομάδα με τον θεραπευόμενο καθισμένο απέναντι από τον θεραπευτή και μπορεί να έχει πολύ διαφορετική διάρκεια.

Η κλασική ψυχανάλυση συνδέεται συνήθως με υψηλότερη συχνότητα συνεδριών και διαφορετικό θεραπευτικό πλαίσιο.

Υπάρχουν, επίσης, πολλές διαφορετικές σχολές μέσα στην ευρύτερη ψυχοδυναμική παράδοση. Δεν δουλεύουν όλοι οι ψυχοδυναμικοί θεραπευτές με τον ίδιο τρόπο.

Είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη;

Η εικόνα ότι η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία δεν έχει ερευνηθεί δεν ανταποκρίνεται στη σύγχρονη βιβλιογραφία.

Μια προεγγεγραμμένη umbrella review του 2023 αξιολόγησε πρόσφατες μετα-αναλύσεις για καταθλιπτικές, αγχώδεις, διαταραχές προσωπικότητας και διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων. Οι συγγραφείς κατέληξαν ότι η ψυχοδυναμική θεραπεία αποτελεί εμπειρικά υποστηριζόμενη θεραπεία για κοινές ψυχικές διαταραχές, αν και —όπως σε όλες τις ψυχοθεραπείες— η ποιότητα και η ποσότητα των δεδομένων διαφέρουν ανά διάγνωση και τύπο θεραπείας (Leichsenring et al., 2023).

Ειδικά για την κατάθλιψη, μετα-ανάλυση του 2024 που συνέκρινε άμεσα manualized psychodynamic therapy με CBT βρήκε στατιστική ισοδυναμία στα καταθλιπτικά συμπτώματα αμέσως μετά τη θεραπεία. Για την παρακολούθηση έως ένα έτος, τα διαθέσιμα δεδομένα δεν ήταν επαρκή για να τεκμηριωθεί ούτε ισοδυναμία ούτε διαφορά (Smith & Hewitt, 2024).

Αυτή η διατύπωση έχει σημασία. Η έρευνα δεν δείχνει ότι υπάρχει μία θεραπεία που είναι καλύτερη για όλους. Υποστηρίζει περισσότερο την ιδέα ότι υπάρχουν διαφορετικές τεκμηριωμένες προσεγγίσεις και ότι η επιλογή χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη το πρόβλημα, τις προτιμήσεις και τον ίδιο τον άνθρωπο.

Πόσο διαρκεί;

Δεν υπάρχει μία προκαθορισμένη διάρκεια.

Υπάρχουν βραχείες ψυχοδυναμικές θεραπείες με συγκεκριμένο αριθμό συνεδριών και πιο ανοιχτές, μακροχρόνιες θεραπείες.

Η διάρκεια μπορεί να εξαρτάται από:

• το είδος και τη χρονιότητα των δυσκολιών,
• τους θεραπευτικούς στόχους,
• το πόσο εκτεταμένα είναι τα επαναλαμβανόμενα σχεσιακά μοτίβα,
• τη λειτουργικότητα του ανθρώπου,
• το αν ζητείται κυρίως εστιασμένη αντιμετώπιση ενός προβλήματος ή βαθύτερη αλλαγή.

Η διάρκεια καλό είναι να αποτελεί θέμα ανοιχτής συζήτησης και όχι κάτι ασαφές που δεν μπορεί να συζητηθεί.

Πώς μοιάζει η αλλαγή;

Η αλλαγή δεν είναι πάντοτε μια ξαφνική αποκάλυψη.

Μπορεί να εμφανιστεί ως:

• μικρότερη ένταση ενός συμπτώματος,
• μεγαλύτερη ικανότητα να αναγνωρίζεται ένα συναίσθημα,
• λιγότερο αυτόματη αντίδραση σε μια σχέση,
• μεγαλύτερη ανοχή στην αβεβαιότητα,
• ικανότητα να τίθενται όρια χωρίς τόσο έντονη ενοχή,
• διαφορετική επιλογή συντρόφων ή σχέσεων,
• λιγότερη αυτοκριτική,
• καλύτερη κατανόηση του τι χρειάζεται κάποιος και γιατί.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να συνοδεύεται από αλλαγές και σε επίπεδο μάθησης και εγκεφαλικής λειτουργίας, αλλά δεν υπάρχει ένας απλός «εγκεφαλικός δείκτης» που αποδεικνύει ότι κάποιος θεραπεύτηκε. Περισσότερα σχετικά με αυτό εξετάζονται στο άρθρο «Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο κατά τη διάρκεια της ψυχοθεραπείας;».

Σε ποιον ταιριάζει;

Δεν υπάρχει θεραπεία που να ταιριάζει σε όλους.

Η ψυχοδυναμική προσέγγιση μπορεί να είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα για κάποιον που θέλει, πέρα από τη μείωση των συμπτωμάτων, να διερευνήσει:

• γιατί επαναλαμβάνει συγκεκριμένες σχέσεις ή επιλογές,
• γιατί η λογική γνώση δεν αλλάζει πάντα το συναίσθημα,
• πώς σχετίζεται με την εγγύτητα, την εξάρτηση και την απόρριψη,
• πώς διαχειρίζεται τον θυμό, την ενοχή ή τη ντροπή,
• πώς προηγούμενες εμπειρίες επηρεάζουν το παρόν,
• πώς ο ίδιος συμμετέχει —χωρίς να το επιλέγει συνειδητά— σε ορισμένα επαναλαμβανόμενα μοτίβα.

Συχνές ερωτήσεις

Θα μου λέει ο θεραπευτής τι να κάνω;

Συνήθως η ψυχοδυναμική θεραπεία δεν βασίζεται κυρίως στη συμβουλή. Ο θεραπευτής μπορεί να συζητήσει πρακτικά ζητήματα όταν χρειάζεται, αλλά ο βασικός στόχος είναι να βοηθήσει τον άνθρωπο να κατανοήσει βαθύτερα τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί και να αποκτήσει μεγαλύτερη ελευθερία στις επιλογές του.

Πρέπει να μιλάω συνέχεια;

Όχι. Οι παύσεις και οι στιγμές στις οποίες κάποιος δεν ξέρει τι να πει μπορούν επίσης να αποτελέσουν μέρος της θεραπείας. Δεν υπάρχει απαίτηση να φτάνει κάποιος σε κάθε συνεδρία με «έτοιμο θέμα».

Αν ξέρω ήδη την αιτία του προβλήματος, έχει νόημα;

Ναι, ενδεχομένως. Η γνώση της πιθανής προέλευσης ενός μοτίβου δεν σημαίνει ότι έχει αλλάξει και η συναισθηματική μάθηση που το διατηρεί.

Είναι μόνο για σοβαρά προβλήματα;

Όχι. Άνθρωποι αναζητούν ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία τόσο για συγκεκριμένα συμπτώματα όσο και για σχέσεις, αυτοεκτίμηση, δυσκολίες ορίων, επαναλαμβανόμενες επιλογές ή μια γενικότερη αίσθηση ότι κάτι στη ζωή τους δεν λειτουργεί όπως θα ήθελαν.

Βιβλιογραφία

Hoviatdoost, P., Schweitzer, R. D., Bandarian, S., & Arthey, S. (2020). Mechanisms of change in intensive short-term dynamic psychotherapy: Systematized review. American Journal of Psychotherapy, 73(3), 95–106. https://doi.org/10.1176/appi.psychotherapy.20190025

Leichsenring, F., Abbass, A., Heim, N., Keefe, J. R., Kisely, S., Luyten, P., Rabung, S., & Steinert, C. (2023). The status of psychodynamic psychotherapy as an empirically supported treatment for common mental disorders: An umbrella review based on updated criteria. World Psychiatry, 22(2), 286–304. https://doi.org/10.1002/wps.21104

Smith, M. M., & Hewitt, P. L. (2024). The equivalence of psychodynamic therapy and cognitive behavioral therapy for depressive disorders in adults: A meta-analytic review. Journal of Clinical Psychology, 80(5), 945–967. https://doi.org/10.1002/jclp.23649

Yılmaz, M., Türkarslan, K. K., Zanini, L., Hasdemir, D., Spitoni, G. F., & Lingiardi, V. (2024). Transference interpretation and psychotherapy outcome: A systematic review of a no-consensus relationship. Research in Psychotherapy: Psychopathology, Process and Outcome, 27(1), 744. https://doi.org/10.4081/ripppo.2024.744

Zilcha-Mano, S., Fisher, H., Dolev-Amit, T., Keefe, J. R., & Barber, J. P. (2023). A systematic review of the association between interpretations and immediate, intermediate, and distal outcomes. Psychotherapy, 60(3), 266–282. https://doi.org/10.1037/pst0000479